Huyền thoại trái tim hóa đá Trương Chi- Mỵ Nương

Viết về bi kịch tình yêu, văn học thế giới đã sáng tạo một mô- típ độc đáo: Tình yêu "bất đăng đối" (Hoàng tử cóc). Điều trên thấy rõ trong các tác phẩm lớn, điển hình như Thằng gù nhà thờ Đức Bà (Victor Hugo), Romeo và juliet (William Shakespeare)...Hệ thống truyện cổ Việt Nam cũng có rất nhiều truyện kể kiểu mô- típ này, trong đó có Truyện tình Trương Chi Mỵ Nương (Thể loại cổ tích tình cảm).

Truyện kể rằng, Mỵ Nương- một tiểu thư lầu son gác tía, ít tiếp xúc với cuộc sống thế tục. Hàng ngày từ cửa phòng nàng vén rèm nhìn ra dòng sông đều thấy con thuyền nhẹ trôi cùng tiếng sáo buồn man mác. Tiếng sáo nao lòng đó đã làm Mỵ Nương rung động, mê say. Thế rồi chiều nào nàng cũng lặng nghe và bổng dưng ngày nọ sáo bạt tiếng im hơi, Nàng rơi vào nhớ nhung tương tư, mà đến những vị danh y nổi tiếng đều tỏ ra bất lực trước bệnh trạng của Nàng. Sau một thời gian tiếng sáo buồn lại du dương vang vọng, Mỵ Nương dần hồi phục tâm tính... rồi tiếp tục lặp lại lần nữa sự tỉnh mê của nàng theo tiếng sáo lúc ẩn lúc hiện. Biết được con gái vì si tình mà tâm sinh tương luyến, quan ông cho mời người hát sáo trên sông đến thăm nhà. Nhưng ngoại hình xấu xí của chàng trai đã khiến Mỵ Nương hụt hẫng và tỉnh mộng yêu đương. Còn oái ăm thay, Chàng dân chài lại phải lòng nhan sắc của cô tiểu thư đài các và mang theo mối tình tuyệt vọng ra về. Chàng buồn tủi cho thân phận của mình và giấc mộng tình vỡ tan, nhưng vẫn quyết ôm mang tình yêu đầu đời xuống cõi hoàng tuyền để chờ kiếp sau đặng "gương vỡ lại lành". Trong đau thương buồn nhớ Trương Phi đã lâm trọng bệnh và gục ngã. Không còn nghe tiếng sáo nao lòng và biết tin Chàng thuyền chài đã chết, Mỵ Nương bỗng bồi hồi xao xuyến. Ba năm sau người nhà liệm kết nấm mồ Trương Chi thấy xương tàn cốt rụi nhưng riêng trái tim Chàng đã hóa thành đá lấp lánh. Thân nhân vì tiếc thương đã lấy đá ngọc gắn đầu mũi thuyền, quan đại thần (cha Mỵ Nương) tình cờ qua sông thấy viên đá quý đã mua về, thuê thợ đẽo gọt thành chén thưởng trà rất đẹp. Mỗi ngày rót nước vào thì đáy chén thấp thoáng hình ảnh người lái thuyền trên sông. Mỵ Nương nghe chuyện, vội đòi xem, rót trà vào chén thì thấy kí ức hiện về, bên tai vẳng tiếng sáo của một thời đã ru hồn vào mộng, lòng thương cảm trào dâng, bất giác lệ chảy vào chén ngọc, phút chốc chén hóa thành nước tan ngay trên tay "thiếu phụ". Trái tim hóa đá đựng giọt nước mắt cảm thông thì tan biến, mối tình đã được giải quyết. Câu chuyện kết thúc, mở ra một đời sống thẩm mỹ đầy nhân bản.

Nhạc sáo buồn văng vẳng trên sông có vô số người nghe thấy, nhưng chỉ có một người hiểu được tiếng lòng của người thổi, giống như tích xưa truyện cũ Bá Nha- Tử Kì. Thế nhưng câu chuyện thời Xuân thu đó, thì mọi thứ rất dễ giải quyết. Khi hai tâm hồn đồng điệu về nghệ thuật không còn có sự thưởng thức, thì đập vỡ cây đàn là xong. Nhưng tiếng sáo Trương Chi đã đi vào tâm tư, tình cảm của một người con gái. Còn người thổi sáo, thanh âm là tiếng lòng, mà trong con mắt thế nhân thì ngoại hình xấu xí khó lòng được chấp nhận khi đi đôi với một tâm hồn trong khiết. Con người đích thực của anh lại không nằm nơi thân xác, nhưng oán ăm người đi vào được cõi hồn anh lại là một giai nhân. Tác giả dân gian đã giải quyết bi kịch không muôn đăng hộ đối bằng việc đẩy sự lãng mạn thăng hoa đến tận cùng. Đưa chuyện tình vào cõi bất tử với hình ảnh trái tim hóa đá:

Chàng không còn trải bến sông xưa mà họa nỗi cô đơn trong tiếng sáo, khi mảnh hồn trần không được chấp nhận nhất thể ở cõi trần gian. Tình yêu chàng không dành cho sự hòa hợp thân xác bằng nụ hôn trần thế, mà ở sự đồng tâm của hai linh hồn. Cho nên chàng đã hóa thân thành trạng thái khác, dù thân xác có tiêu tan nhưng anh hồn Trương Chi- con người đích thực của chàng đã kết thành khối ngọc đá. Chính trái tim đá như sự sẵn sàng thách thức với thiên thu, chờ đợi một khẳng định của giai nhân và khẳng định của Mỵ Nương là giọt nước mắt hồn nhiên, chân tình rơi xuống chén ngọc. Khi bưng chén khóc, dư âm tiếng sáo của một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ đó vọng về. Nàng khóc khi thấy hình bóng của con thuyền trên sông và tiếng hình kẻ hải hành đã từng rung động mảnh tình trinh nữ khôi nguyên trong Nàng.

Ảnh tượng nghệ thuật trái tim hóa đá và giọt lệ cảm thông, đã nói lên giá trị đích thực của tình yêu, đó là sự hồn nhiên, quên mình và sự hòa nhập của tâm hồn. Cái chết ở đây chỉ là một sự chuyển hóa để đợi chờ và là thông điệp về sự tin tưởng vào kiếp lai sinh cùng sự thường hằng của tình yêu chân chính, chứ không chỉ hoàn toàn chôn lấp trong nấm mồ như truyện tình của Anh gù Nhà thờ Đức Bà... Cách mở gút bi kịch với một tư tưởng tuyệt đẹp mà cổ kim chưa từng ai viết. Tình yêu đôi lứa khi hòa nhập về tâm hồn mới là sự đích thực vĩnh cửu. Quan điểm nhân văn và trí tuệ bậc thầy của tác giả Lạc Việt đã lý giải một cách nhân bản, đẹp đẽ về tình yêu, để lại nguồn cảm bất tận cho những sáng tạo nghệ thuật tiếp theo:"Mai ta chết dưới cội đào/ khóc thương xin nhỏ lệ vào thiên thu" (Phạm Thiên Thư).